Ông lo ngại điều đó sẽ làm biến chất âm sắc cựu truyền
Trong căn phòng tiếp khách rộng thênh thang, những chiếc đàn kìm (đàn nguyệt), đàn cò (đàn nhị), đàn bầu, đàn gáo (hồ cầm) đã được treo nghiêm ngắn lên tường bởi chủ nhân của chúng nhiều năm nay đã không thể so dây, bấm phím được nữa.
Mỗi sáng, người trí thức ấy vẫn dậy từ năm rưỡi sáng với nhịp độ sinh hoạt và làm việc gần như không thay đổi.
Bệnh khớp đã làm đôi tay không còn tuân theo ý muốn của ông. Ngoài kia Sài Gòn đang vào mùa mưa, tiếng mưa ồ ạt, xối xả. Mãi sau này, bị nhiễm lao nặng, phải nằm viện suốt hơn 3 năm, ông mới ngẫm ngợi về sự gắn bó với lĩnh vực nghệ thuật dân tộc mà ông được nuôi dưỡng từ thơ bé, để rồi quyết định chọn đó làm hướng đi, sự nghiệp của đời mình. Trên bàn làm việc của mình, ông thường để câu châm ngôn: "Cố làm sao để hôm nay hơn ngày bữa qua và tương lai sẽ hơn ngày bữa nay".
Giản dị thôi, chỉ cần lấy cuốn từ điển ra, học thêm dăm, sáu từ mới, thế là đã biết hơn ngày hôm qua một tí rồi.
Ngày nối ngày vẫn là những công việc, những dự án nghiên cứu và quảng bá âm nhạc, những cuộc nói chuyện, tiếp xúc với học sinh, bạn bè và khách trong, ngoài nước. Kỹ thuật chỉ khiến người ta thán phục chứ chẳng thể làm người ta xúc động như nghệ thuật. Từ những ngày đó, tình cảm gia đình giữa Giáo sư Trần Văn Khê và bà xã đã có những trục trặc và nứt rạn.
Hằng ngày, ông lão tóc bạc trắng bị đau khớp phải ngồi trên xe lăn, giữa một gian phòng rộng chỉ có sách và các nhạc cụ vẫn thả hồn theo tiếng nhạc dìu dặt, luyến láy và ắp đầy tâm cảnh.
Ông vốn sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống đờn ca tài tử, từ nhỏ đã quen những hoạt động đờn ca a ma tơ rất sinh động trong không gian diễn xướng nguyên sơ của nó ở vùng sông nước Nam Bộ.
Bao nhiêu ước mong và dịp đều lặng lẽ trôi đi. Đó là năm 1952. Đã có lúc cô nghĩ, sẽ phải bỏ học dở chừng vì không muốn phải học môn này. Khi ấy, Giáo sư Trần Văn Khê 31 tuổi.
Cũng như ông rất thích uống rượu, nhưng không bao giờ để mình say. Cách thức đào tạo bây chừ cốt tử là theo lối sư phạm, tức là truyền dạy kỹ thuật, ứng dụng các mô hình lý thuyết phương Tây vào giảng dạy. Trong thư, nữ sinh viên đó viết rằng, bao lâu nay, với cách giảng dạy và phổ biến âm nhạc dân tộc trên các dụng cụ truyền thông, trong lòng bạn không có chút tình cảm nào với các nhạc cụ cũng như những khúc thức của âm nhạc dân tộc.
Rất đông đảo các sinh viên hồi đó từng được nghe Giáo sư Trần Văn Khê giảng bài đã bị chinh phục hoàn toàn. Sự xuất hiện của cây đàn ghi ta phím lõm, cải biên từ cây đàn ghi ta phương Tây đã làm phong phú thêm cho dàn nhạc. Mong ước đó của ông chỉ thực sự trở nên hiện thực vào năm 1995 khi Trường Đại học Hùng Vương (Tp HCM) quy định thêm một loại chứng chỉ cho ngành chỉ dẫn viên du lịch có liên quan tới âm nhạc dân tộc.
Cô cảm nhận được vẻ đẹp tót vời, sâu lắng của các nhạc điệu âm nhạc truyền thống. Ông không chỉ dạy tri thức âm nhạc mà còn dạy lẽ sống, dạy cho các em hiểu thấu cái đạo làm người.
Giáo sư, nhạc sĩ Trần Văn Khê và nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng - một trong những học trò của ông trong cảnh phim "Trần Văn Khê - người truyền lửa". Chính cái sự "chơi" đó đã khiến họ thoải mái tung tẩy ngón đàn, tự do biến báo, thách thức các nhịp, phách bổng trầm để người đàn cũng cùng phải nhọc công ứng biến. Ông viết: Chim không hót, hoa không cười, người không hy vọng Bốn tường vôi trắng xóa một màu trăng Nhưng rồi ông thấy, nếu mình cứ buồn như vậy thì bệnh tình cũng không khỏi mà cuộc đời càng thêm mờ ám.
Cuộc chia tay của hai người cũng chỉ vì những khác biệt quá sâu sắc trong quan điểm sống. Cách này chỉ cốt làm sao cho người học phản ứng sao cho nhanh, cho tinh mà không phát huy được tính nghệ thuật vốn dĩ được thẩm thấu, sàng lọc và phát huy từ trong trái tim người dạy, người học.
Khi nạn đói xảy ra trên cả nước, nóng ruột trước tình trạng người chết đói nhan nhản, nên mặc dầu lúc đó đang là sinh viên năm thứ 3, ông vẫn quyết định bỏ học trở về miền Nam, thành lập gánh hát rong kiếm tiền mua thức ăn vạc cho người nghèo.
Nổi danh trên đất Pháp nhưng Giáo sư Trần Văn Khê luôn day dứt và cháy bỏng ước mong một ngày nào đó được trở về Việt Nam, dạy cho các em sinh viên người Việt, dạy bằng tiếng Việt về âm nhạc dân tộc truyền thống của người Việt.
Cuộc gặp gỡ của tôi với giáo sư hôm đó cuối cùng cũng phải tạm ngắt quãng vì một đoàn khách nước ngoài muốn tới nghe ông chuyện trò đôi điều về văn hóa Việt Nam. Ông bèn viết thêm mấy câu : Nhưng ta phải cố vui, vui để cho tiếng cười át lên cả tiếng khóc Đời sẽ được xinh tươi. Họ sôi nổi quần cư quanh giáo sư, chăm chú nghe ông nói như nuốt từng lời, từng chữ.
Thật sửng sốt, sau những buổi nghe Giáo sư Trần Văn Khê giảng trên lớp, cô đã cảm thấy tình âm nhạc dân tộc như đang chảy trong huyết mạch. Gần 10 năm trở lại đây, Giáo sư - nhạc sĩ Trần Văn Khê đã trở về ở hẳn Việt Nam mà không quay lại Pháp.
Cô hứa sau này, khi có con, cô sẽ ru con bằng những bài dân ca truyền thống, sẽ là người dạy cho con mình tình với những thanh âm, những lời hát mộc mạc, thấm đẫm ơn nghĩa. Tuổi tác khiến Giáo sư Trần Văn Khê đã không còn cầm được đàn để tự mình thả hồn trong những làn điệu đờn ca a ma tơ. Với ông, lý trí luôn ở bên để kiểm soát tình cảm của mình. Ngắm cảnh hoa nở, hoa tàn, lá rụng, từ xuân sang hè, hè sang thu bên ngoài cửa sổ phòng bệnh, không biết bao giờ được ra viện, ông đâm chán nản, mất tinh thần, gần như tuyệt vọng.
Trần Văn Khê cũng cảnh báo về việc người ta đang lạm dụng cây đàn này, nhất là khi có lúc, có người còn lấy cây đàn ghi ta phím lõm làm nhạc khí chủ đạo dẫn dắt dàn nhạc đờn ca tài tử. Ảnh: Phương Nam Film. Giáo sư Trần Văn Khê khẳng định, đàn kìm (đàn nguyệt, có 2 dây) là cây đàn quan trọng bậc nhất.
Với Giáo sư Trần Văn Khê, ông luôn luôn vui với những gì mình đã có, và không bao giờ buồn vì những gì chưa có hay không bao giờ có. Nó có vai trò giữ nhịp song loan và là nhạc khí chủ đạo dẫn dắt các nhạc khí khác và cả lời ca của người tài tử. Nhưng những gian lao đã không làm mòn đi ái tình với âm nhạc dân tộc của người thanh niên Việt Nam trên đất Pháp.
Nhưng chưa bao giờ ông chịu rời xa âm nhạc dân tộc. Những ngày nằm viện, đã có lúc ông vô vọng khi ngày nọ tháng kia phải giam mình giữa bốn bức tường trắng. Và ông tự giao cho mình cái sứ mạng phải làm sống lại nó. Sang tuổi 94, sức khỏe của ông đã sút giảm đáng kể, phải ngồi xe lăn, thính lực cũng kém.
Có gì đó thật tê tái, cô đơn. Với Giáo sư Trần Văn Khê, những bức thư như thế chính là phần thưởng lớn nhất mà ông nhận được sau hàng loạt cống hiến hết mình cho sự nghiệp nghiên cứu, truyền bá âm nhạc dân tộc. Trần Văn Khê vốn là sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội những năm 40 của thế kỷ trước.
Đó là nỗi niềm thực thụ thống khổ với ông. Uyên bác trong nghề "chơi", Giáo sư Trần Văn Khê cho rằng cách dạy dỗ, truyền thụ đờn ca tài tử hiện giờ đã méo mó và không có hiệu quả, quá thiên về kỹ thuật mà ngày một xa khái niệm nghệ thuật. Hơn 30 năm làm giảng sư dạy nhạc ở Đại học Sorbone của Pháp, cộng cả thời gian tính từ lúc mới sang, ông đã định cư tại tổ quốc của tháp Eiffel hơn nửa thế kỷ, đã sang trọng không ít thăng trầm khó nhọc.
Tại đây, ông làm đủ thứ nghề: dịch văn bản luật, lồng tiếng cho phim, đóng phim, đàn hát tại các nhà hàng để kiếm sống. Người vợ của ông luôn mong muốn có một người chồng mẫu mực theo quan niệm truyền thống nên đã không ưng việc ông luôn muốn vươn ra bên ngoài, tự nguyện gắn mình với sứ mệnh quảng bá âm nhạc dân tộc ra thế giới.
Và tôi cảm nhận được niềm vui ngân nga trong ánh mắt của một con người suốt một đời si vì nghệ thuật…. Càng học nhiều, càng nghiên cứu sâu, ông càng thấy buồn vì cái "nghịch ngợm trong ngón đàn", cái phóng túng và ngẫu hứng của lối đàn, ca của đờn ca tài tử xưa giờ đã hoàn toàn biến mất.
Năm 29 tuổi, sau khi bán cây đàn piano được một ít tiền, ông mua vé tàu qua Pháp tìm thời cơ học tập và làm việc.
Giáo sư Trần Văn Khê vẫn nhớ như in bức thư của một sinh viên Trường Đại học Hùng Vương gửi ông sau khi tham gia lớp học âm nhạc dân tộc do ông giảng dạy. Ở đó ông vẫn có đủ mọi thứ, chỉ không có sự tự do giản dị của một người khỏe mạnh.
Cảm nhận từ trong máu, ông phát hiện ra: người xưa "chơi đờn ca tài tử" chứ không ai nói "hát đờn ca a ma tơ" hay "trình diễn đờn ca tài tử".
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét