- Sự thực, bản thân văn hóa là nhân tố có sức lan tỏa rất mạnh
Nếu theo cách nhìn của các bạn hiện thời, việc chê triều đại cũ, khen Cao Biền, nhà Chu, nhà Thương ở phương Bắc hẳn là hành động vong bản rồi! Tôi thì nghĩ khác. Cái đáng ngại ở đây là tại sao những thứ như vậy có thể lọt vào cả chùa chiền - nơi trên lý thuyết phải là không gian bảo tồn văn hóa bản địa tốt nhất của mỗi quốc gia? Đổ tội cho tâm lý a dua, theo đòi hay nói rằng chùa chiền bây chừ được “thả nổi”, khách thập phương cúng tiến gì cũng nhận thì dễ quá.
Và, việc hấp thụ văn hóa Trung Quốc là vấn đề về địa chính trị của mình. Vì thế, Phật giáo đã đồng hành với chúng ta gần như trong chiều dài lịch sử, và có vai trò chẳng thể thay thế trong những lần chống ngoại xâm phương Bắc.
Tôi hiểu cái khó của họ. Trong sự hội nhập văn hóa thế tất ấy, chúng ta chủ động học ở họ những cái hay, cái tốt để tự bảo vệ mình.
Vậy, nhưng ít người chú ý tới một chi tiết quan trọng: trong văn bản ấy, cụ Lý Công Uẩn phê phán rất mạnh các triều Đinh, Tiền Lê “theo ý riêng, không noi theo việc cũ Thương Chu” để chọn đất dời đô. Nhưng chúng ta vẫn chưa khởi đầu, chưa tìm được biểu tượng văn hóa hợp với một từng lớp đương đại - trong khi hệ thống di sản văn hóa cũ thì đang bị phá hủy dần.
Lịch sử cho thấy: ngay từ rất sớm, chúng ta đã hấp thu văn hóa phương Bắc với một cuộc hội nhập hiếp dâm và kéo dài trong cả ngàn năm.
Nhà sử học Dương Trung Quốc, TT&VH Cuối tuần có cuộc đàm luận với nhà sử học Dương Trung Quốc, người xới lên câu chuyện “sư tử đá” về vấn đề này. Thực tại chứng minh rằng những sự ứng dụng ấy rất có hiệu quả, và giúp ta trong cả ngàn năm nay giữ được sự tự chủ về văn hóa của mình.
Chả hạn, ở mặt bên kia của việc tom góp sư tử đá về Việt Nam là một thực tế khác: chúng ta đang chưa tìm được những biểu trưng văn hóa tương hợp để phục vụ nhu cầu của người Việt Nam.
So sánh vui, thì cách bảo tàng văn hóa của chúng ta cần giống như cách ứng xử với trống đồng vậy. Khai mạc cuộc trò chuyện, ông nói ngay: - quả tình, chúng ta kết nạp văn hóa Trung Quốc hiện thời theo cách hơi. Những thứ như hát xoan, cồng chiêng, hò ví dặm. Không nên như vậy, cái hay thì cứ học, miễn là chúng ta hấp thu văn hóa ấy với tâm thế, não trạng và ý kiến như thế nào.
Vậy thì các nhà mỹ thuật hãy tìm cách sáng tạo, các nhà nghiên cứu hãy phân tích và phổ thông tới cộng đồng đi. Chúng ta tôn biểu trưng trống đồng của người Việt bằng mọi hình thức, nhưng đừng nghĩ đến chuyện hì hục đúc lại trống đồng, rồi cởi trần đóng khố lôi ra đánh mỗi khi có kỳ cuộc gì nữa… * Như vậy, chúng ta sẽ lại quay sang câu chuyện rất cũ về hiệu quả của việc giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức.
- Điều ấy cần được cụ thể hóa bằng những gì gắn với đời sống, chứ không phải là khẩu hiệu chung chung.
Sờ soạng những nhân tố văn hóa mới ấy đều được chúng ta dung nạp để tìm sự thăng bằng cho mình. Rồi, theo cá nhân tôi, quá trình Nam tiến của người Việt không chỉ khởi hành từ nhu cầu mở rộng cương vực.
Chúng ta vẫn chưa tìm được biểu trưng văn hóa thích hợp với một tầng lớp đương đại – trong khi hệ thống di sản văn hóa cũ đang bị phá hủy dần * ý kiến của ông gắn với lời chúng ta vẫn nói về việc vừa tiếp thụ yếu tố văn hóa mới, vừa giữ được bản sắc văn hóa Việt Nam. Tôi kể một tỉ dụ thế này. Thành ra, khi bạn hỏi rằng bản sắc văn hóa Việt Nam ở đâu, tôi nghĩ rằng đặc trưng của chúng ta chính là sự khôn ngoan trong phương pháp tiếp thụ những nhân tố văn hóa mới.
Không đơn giản vậy đâu, bởi cái gốc của vấn đề là sự hiểu biết và nhận thức chung. Nhưng nếu làm, các nhà sinh sản sẽ bảo chưa đẹp, rắc rối khó làm và nhất là chưa quen với người dùng
* Có nghĩa, vấn đề nằm ở sự chọn lọc trong việc thu nạp văn hóa ngoại, mà cụ thể ở đây là văn hóa Trung Quốc.
Dời đi giờ đã không dễ, còn nếu sau này, người cúng tiến lại “phát tài, phát lộc” thật, thì câu chuyện còn rối rắm hơn nhiều. Chúng ta chọn đế kinh theo cách mà Cao Biền nhìn về địa lý Việt Nam. Những chuyện nhỏ như vậy đều cần tới một quá trình dài để dần tác động tới nhận thức của mọi người. Rồi, lời đầu tiên nói về vùng đất Thăng Long - Đại La là “đô cũ của Cao Vương”.
Việc con sư tử đá Trung Quốc được “hô biến” để trở thành tượng trưng phát tài, phát lộc đúng hay sai, ta không cần phân tách nữa. Quá quắt bởi mang màu sắc cảm tính, thiếu hiểu biết, và thậm chí có chút gì theo đòi.
Chúng ta mang Khổng Tử về lập Văn Miếu, áp dụng hình thức Nho học sĩ tử trong cả ngàn năm để tuyển người tài giữ nước. Từ một vùng văn hóa luẩn quẩn sâu trong vịnh Bắc Bộ, chúng ta chủ động tiếp hội nhập với dòng văn hóa biển thật sự từ miền Trung trở vào, nơi nằm sát tuyến đường hàng hải Đông - Tây năng động nhất thế giới khi đó. Quá quắt. Thấy tôi góp ý về con sư tử đá đang ngự trước chùa, sư thầy tần ngần kể rằng đó là tặng vật của “một ông rất to”.
Cái vĩ đại của người xưa là việc nhận thức rõ: Trung Hoa là một nước bành trướng, nhưng cũng sở hữu một nền văn minh lớn. Từ ngàn năm trước, khi chọn lựa thu nạp văn hóa phương Bắc, chúng ta cũng đã ngay thức thì có một cuộc hội nhập văn hóa thứ hai từ Phật giáo Ấn Độ. Chúng ta giữ là giữ khả năng chọn lọc để kết nạp những cái tốt của cõi tục, chứ không phải là hoài cổ.
Chúng ta có thể chọn một biểu trưng thuần Việt được không? TS khảo cổ Tống Trung Tín có nói rằng sư tử đá Việt Nam thời Lý - Trần với kiến trúc mềm mại mới là tượng trưng của Phật giáo. Đấy là điều rất đáng lo. Chiêu Minh (thực hành) Thể thao & Văn hóa Cuối tuần. Vì vậy, tôi cũng hơi lo ngại rằng những câu chuyện như sư tử đá sẽ khiến các bạn trẻ tẩy chay văn hóa Trung Quốc theo kiểu “ghét thì đào đất đổ đi”.
- Đây cũng là câu chuyện liên tưởng tới việc tiếp nhận văn hóa từ Trung Hoa mà chúng ta vừa bàn. Chỉ là những biểu tượng văn hóa thôi. Dịp kỷ niệm ngàn năm Thăng Long - Hà Nội, chúng ta nói nhiều tới chiếu dời đô của Lý Thái Tổ. Rồi tiếp đến là những nhân tố của văn hóa Phật giáo Tiểu thừa, văn hóa Chăm, văn hóa Khmer, văn hóa bản địa phía Nam.
Nhưng sự thực, rất nhiều độc giả thường ngày bây chừ cũng lúng túng khi thử tách bạch rạch ròi: đâu là văn hóa Việt Nam nguyên gốc, đâu là văn hóa ảnh hưởng từ phương Tây qua Pháp, đâu là văn hóa phương Đông qua Trung Hoa. Cho dù các cuộc bàn cãi rằng Phật giáo vào Việt Nam trước hết qua đường từ hướng Bắc xuống, từ hướng Nam lên, hay do các nhà sư Ấn Độ trực tiếp đưa vào Luy Lâu thì cũng không thể phủ nhận một thực tế: chúng ta rất khôn ngoan, thu nhận một dòng văn hóa mới để tạo sự thăng bằng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét